Kościół farny św. Mateusza Nowe

Kościół farny św. Mateusza w Nowem nad Wisłą to gotycka świątynia z połowy XIV wieku, która zachowała swój średniowieczny charakter mimo licznych przebudów. Główną atrakcją są malowidła ścienne z XIV i XV wieku, odkryte przypadkowo dopiero w 1913 roku. To jedno z ciekawszych miejsc dla miłośników gotyku w województwie kujawsko-pomorskim.

Nowe to niewielkie miasteczko w powiecie świeckim, które nie przytłacza turystycznymi tłumami. Kościół farny to główny zabytek miejscowości, widoczny z daleka dzięki charakterystycznej sylwetce z trzema szczytami.

Gotycka perełka z czasów krzyżackich

Świątynia powstała około połowy XIV wieku, choć pierwsza parafia w Nowem istniała już znacznie wcześniej – prawdopodobnie od przełomu XII i XIII wieku. Przed obecnym kościołem stał tu drewniany poprzednik, rozebrany po wybudowaniu ceglanej budowli.

Budowę przeprowadzono w dwóch etapach. W 1366 roku wzniesiono prezbiterium i zakrystię, a pod koniec XIV i na początku XV wieku dokończono trójnawowe wnętrze o układzie halowym oraz wieżę. Prace budowlane przeciągały się między innymi z powodu najazdu krzyżackiego w 1308 roku, który zniszczył Nowe. Wznowiono je dopiero po krzyżackiej lokacji miasta w 1350 roku.

Kościół przetrwał wieki, choć nie bez zmian. W 1913 roku przeszedł gruntowną przebudowę według projektu berlińskiego architekta Bäckera. Dodano wtedy północną nawę boczną i zachodnią część świątyni. Mimo tych ingerencji budowla zachowała gotycki charakter.

Trzy szczyty i średniowieczne malowidła

Z zewnątrz uwagę zwracają przede wszystkim trzy szczyty – historycy sztuki uważają je za jedno z najwybitniejszych osiągnięć architektury gotyckiej w północnej Polsce. Szczyt prezbiterialny podzielono fryzami arkadowymi na trzy kondygnacje i zwieńczono sygnaturką. Wschodni zdobią ostrołukowe wnęki, a zachodni urozmaicają ukośnie ustawione pilastry.

Schodkowe przypory i wysmukłe ostrołukowe okna dopełniają obrazu gotyckiej budowli. Ale prawdziwe skarby czekają w środku.

Pod gotyckimi sklepieniami zachowały się cenne malowidła ścienne z XIV i XV wieku. Przedstawiają świętych, postaci biblijne i symboliczne, które nieruchomym wzrokiem spoglądają na zwiedzających. Te polichromie odkryto zupełnie przypadkowo w 1913 roku, przy zbijaniu starych tynków podczas renowacji. Przez wieki były ukryte pod warstwami tynku, co paradoksalnie pozwoliło im przetrwać w dobrym stanie.

Malowidła ukończono w połowie XV wieku, na co wskazuje datacja polichromii przedstawiającej św. Krzysztofa. Przez kilkaset lat stanowiły główną ozdobę nowskiej fary, zanim zostały ukryte pod tynkiem.

Co zobaczyć w środku

Wnętrze kościoła to trójnawowa hala z gotyckimi sklepieniami. Przestrzeń robi wrażenie – wysoka, strzelistą, typowa dla gotyku. Oprócz wspomnianych malowideł ściennych warto zwrócić uwagę na całość wystroju, który łączy elementy średniowieczne z późniejszymi dodatkami.

Kościół jest czynny i pełni funkcję parafialną, więc najlepiej zwiedzać go poza godzinami mszy świętych. W niedziele odbywają się tu liczne nabożeństwa – od 6:30 do 20:00, w dni powszednie msza święta jest zwykle o 17:30.

Zwiedzanie zajmie około 30-45 minut, chyba że ktoś chce dokładnie przyjrzeć się każdemu fragmentowi polichromii – wtedy warto zarezerwować godzinę.

Dla kogo to miejsce

Kościół zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury gotyckiej i sztuki średniowiecznej. Polichromie z XIV i XV wieku to rzadkość w tym regionie, więc warto je zobaczyć na własne oczy. Osoby interesujące się historią Pomorza również znajdą tu wiele ciekawych detali – świątynia pamięta czasy krzyżackie i jest świadkiem burzliwej historii regionu.

Rodziny z dziećmi mogą tu zajrzeć w ramach zwiedzania Nowego, choć dla najmłodszych sama budowla może być mniej ekscytująca niż pobliskie mury miejskie.

Parafia w Nowem to jedna z najstarszych na Pomorzu – tzw. parafia pierwotna. Z niej wyodrębniły się później parafie w Pieniążkowie, Wielkim Lubieniu, Bzowie, Płochocinie, Mątawach i innych miejscowościach.

Mury miejskie i okolica

Kościół usytuowany jest w północno-zachodniej części miasta, w sąsiedztwie dawnej linii murów miejskich. Po zwiedzeniu świątyni warto obejrzeć pozostałości tych imponujących obwarowań pochodzących z czasów krzyżackich. Zachowały się fragmenty murów, które dają wyobrażenie o średniowiecznym systemie obronnym miasta.

Nowe nad Wisłą to spokojne miasteczko, które można zwiedzić w kilka godzin. Oprócz kościoła farnego warto zajrzeć do pofranciszkańskiego kościoła św. Maksymiliana Kolbego oraz do kościółka cmentarnego św. Jerzego, którego pierwsze zapisy pochodzą z 1474 roku.

Informacje praktyczne

Kościół znajduje się przy ulicy Krótkiej 7 w Nowem nad Wisłą (województwo kujawsko-pomorskie, powiat świecki). Wstęp do świątyni jest bezpłatny – to czynny kościół parafialny, otwarty dla zwiedzających poza godzinami nabożeństw.

Godziny otwarcia: Kościół jest otwarty codziennie, najlepiej zwiedzać go przed lub po mszach świętych. W dni powszednie msza święta odbywa się o 17:30, w soboty o 7:00, w niedziele od 6:30 do 20:00 (kilka mszy w ciągu dnia).

Ceny: Wstęp bezpłatny.

Jak dojechać: Nowe nad Wisłą leży około 40 km na północ od Bydgoszczy i 30 km na południe od Świecia. Dojazd samochodem z Bydgoszczy trwa około 45 minut drogą wojewódzką nr 240. Z Torunia to około godziny jazdy (50 km). Parking można znaleźć w centrum miasta, niedaleko kościoła. Do Nowego można również dojechać autobusem z Bydgoszczy lub Świecia.

Ile czasu: Na samo zwiedzanie kościoła wystarczy 30-45 minut. Jeśli dodać spacer po murach miejskich i centrum Nowego, warto zarezerwować 1,5-2 godziny.

Najlepszy czas na wizytę: Kościół można zwiedzać przez cały rok. W okresie letnim łatwiej o dłuższe godziny otwarcia i lepsze światło do oglądania malowideł. Patronalne święto parafii przypada w niedzielę po 21 września – wtedy odbywają się uroczystości ku czci św. Mateusza.

Patron parafii, św. Mateusz Apostoł i Ewangelista, towarzyszy tej świątyni od połowy XIV wieku. To jeden z dwunastu apostołów, autor pierwszej Ewangelii w Nowym Testamencie.