W centrum Sztumu, niewielkiego miasta na Żuławach Wiślanych, stoi gotycki kościół św. Anny – świątynia z burzliwą historią sięgającą początku XV wieku. To miejsce, które przetrwało wojny, pożary i wielokrotne zmiany wyznaniowe, dziś zachwyca prostotą gotyckiej architektury i bogatym wnętrzem pełnym barokowych detali. Dla miłośników historii i architektury sakralnej to pozycja obowiązkowa na mapie Pomorza.
- gotycka architektura z XV wieku
- barokowe stalle z XVIII wieku
- bogate wnętrze po renowacji
- historia związana z reformacją
- unikalne ołtarze Matki Boskiej
Historia kościoła św. Anny w Sztumie
Pierwsza świątynia powstała w 1416 roku, dokładnie w tym samym czasie, gdy wielki mistrz zakonu krzyżackiego Michał Kuchmeister nadawał Sztumowi prawa miejskie. Nie przetrwała jednak długo – zniszczył ją konflikt, który zmienił bieg historii regionu.
Wojna trzynastoletnia (1454-1466) nie oszczędziła sztumskiej fary. Kościół został doszczętnie zniszczony, a jego odbudowa zajęła kilkadziesiąt lat. Dopiero w latach 1490-1500 wzniesiono nową świątynię, która – choć wielokrotnie przebudowywana – przetrwała do dziś. Już wtedy była to budowla o jednej nawie z zakrystią od strony północnej i wieżą od zachodu.
Prawdziwa historia tego miejsca to jednak nie tylko architektura, ale przede wszystkim religijne zawirowania. W 1589 roku świątynię przejęli protestanci – sytuacja typowa dla czasów reformacji na Pomorzu. Król Zygmunt III Waza oddał kościół katolikom w 1599 roku, ale radość nie trwała długo. W 1626 roku luterańscy Szwedzi ponownie przekazali go protestantom. Dopiero pokój oliwski z 1660 roku zakończył ten ping-pong wyznaniowy.
W 1683 roku wielki pożar strawił ratusz miejski w Sztumie. Burmistrz Piotr Mogge ofiarował jedną z ocalałych kamienic na siedzibę władz, a ewangelicy – którzy wcześniej odprawiali nabożeństwa w ratuszu – musieli przenieść się gdzie indziej.
Przekształcenia i rozbudowy przez wieki
XVIII wiek przyniósł kolejne zmiany. W 1698 roku przeprowadzono gruntowny remont: zamontowano nowe ławki, założono drewnianą podłogę, odmalowano wnętrze i wzniesiono chór. W 1774 roku pojawiły się organy o 12 głosach, a nad zakrystią zbudowano kolejny chór.
Największa przebudowa czekała jednak na przełomie XIX i XX wieku. W 1899 roku zdecydowano o częściowym rozbiórce i przedłużeniu kościoła o 10 metrów w stronę wschodnią. Projekt opracował architekt Reimboth z Iławy. Prace zakończono w latach 1900-1901, nadając świątyni obecny kształt.
Co zobaczyć we wnętrzu kościoła
Wchodząc do środka, od razu rzuca się w oczy kontrast między surową, gotycką strukturą budynku a bogatym, barokowym wystrojem. To efekt wielowiekowych przekształceń i nakładania się różnych epok.
Szczególną uwagę warto zwrócić na barokowe stalle z XVIII wieku – rzędy drewnianych siedzeń dla duchowieństwa, które przeszły konserwację w latach 80. XX wieku. Równie cenne są odrestaurowane ołtarze, ambona i konfesjonały, które odzyskały swój blask podczas renowacji w 1986 roku.
W 1989 roku kościół wzbogacił się o dwa nowe ołtarze boczne: Matki Boskiej Nieustającej Pomocy i Matki Boskiej Częstochowskiej. Choć współczesne, dobrze komponują się z historycznym wystrojem świątyni.
Podczas prac remontowych w XIX wieku, przy rozbiórce starego kościoła w pobliskiej Sztumskiej Wsi, odkryto krzyżackie szylingi z pierwszej ćwierci XV wieku – niemą pamiątkę po średniowiecznych czasach.
Architektura i detale warte uwagi
Z zewnątrz kościół prezentuje typową dla Pomorza surową elegancję. Ceglana bryła, charakterystyczna dla architektury gotyckiej w tym regionie, zachowała jednolity charakter mimo licznych przebudów. Wieża od strony zachodniej dominuje nad niską zabudową centrum Sztumu i stanowi doskonały punkt orientacyjny.
Wnętrze zachowało jednonawowy układ, choć po rozbudowie w 1899 roku stało się znacznie przestronniejsze. Warto przyjrzeć się detalom architektonicznym – sklepieniom, portalom, zachowanym fragmentom średniowiecznej struktury.
Dla kogo to miejsce
Kościół św. Anny spodoba się przede wszystkim miłośnikom architektury sakralnej i historii. To nie jest monumentalna katedra ani spektakularne sanktuarium – raczej skromna, ale autentyczna świątynia z wielowiekową tradycją. Osoby zainteresowane historią Pomorza, okresem krzyżackim i przemianami religijnymi po reformacji znajdą tu wiele do przemyślenia.
Dla rodzin z dziećmi może być to krótki przystanek podczas zwiedzania Sztumu – warto połączyć wizytę z obejrzeniem pobliskiego zamku krzyżackiego. Miłośnikom fotografii architektonicznej kościół oferuje ciekawe kadry, zwłaszcza w złotych godzinach, gdy światło podkreśla fakturę cegły.
Informacje praktyczne – jak zwiedzać kościół w Sztumie
Kościół św. Anny znajduje się w centrum Sztumu, niedaleko rynku. Do miasta można dojechać samochodem z Malborka (około 20 km) lub Elbląga (około 30 km). Sztum leży przy drodze krajowej nr 55, więc dojazd nie sprawia problemów. W mieście dostępny jest bezpłatny parking w okolicy kościoła.
Jeśli ktoś podróżuje komunikacją publiczną, Sztum ma połączenie kolejowe na linii Toruń – Malbork, a dworzec znajduje się w odległości krótkiego spaceru od centrum.
Zwiedzanie: Kościół jest czynną świątynią parafialną, więc zwiedzanie możliwe jest poza godzinami mszy świętych. Warto zajrzeć w dni powszednie w godzinach popołudniowych lub w sobotę przed południem. Wstęp jest bezpłatny, choć mile widziana jest dobrowolna ofiara na utrzymanie zabytku.
Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne obejrzenie kościoła wystarczy 20-30 minut. Jeśli planuje się również wizytę w zamku krzyżackim i spacer po centrum Sztumu, warto zarezerwować na całość 2-3 godziny.
Dodatkowe atrakcje w okolicy: Sztum to nie tylko kościół – warto zobaczyć zamek krzyżacki (obecnie siedziba muzeum), rynek miejski z zabytkowymi kamienicami oraz kościół NMP Wspomożenia Wiernych, również znajdujący się na rynku.