Pałac w Waplewie Wielkim

Pałac w Waplewie Wielkim to siedemnastowieczna rezydencja w gminie Stary Targ, około 20 kilometrów na południowy-wschód od Malborka. Od 2006 roku mieści się tu Muzeum Tradycji Szlacheckiej, oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku, które przywraca pamięć o polskiej kulturze ziemiańskiej na Pomorzu. Miejsce to przez niemal dwa wieki było siedzibą rodu Sierakowskich – jednej z najbardziej zasłużonych dla polskości rodzin szlacheckich w tym regionie.

Historia pałacu i jego właścicieli

Początki majątku sięgają XIV wieku, kiedy mistrz krajowy Zakonu Krzyżackiego nadał te ziemie Prusowi o imieniu Thessym. Nazwa miejscowości pochodzi od Wappela – potomka pierwszych właścicieli, który osiadł tu w XIV wieku. Przez kolejne stulecia dobra przechodziły z rąk do rąk – od rycerzy krzyżackich, przez rodzinę Rabe z Miśni, aż po polskie rody szlacheckie.

Obecny pałac powstał pod koniec XVII wieku z inicjatywy Kazimierza Zawadzkiego, podkomorzego malborskiego, później chełmińskiego. Zawadzki wzniósł murowany dwór na planie prostokąta z dwoma skrzydłami dostawionymi od strony wschodniej – ten zarys budynku zachował się do dziś. To właśnie w Waplewie przyszedł na świat jego syn, również Kazimierz Zawadzki, poseł na sejm znany z bezkompromisowych publikacji i przyjaźni z królem Janem III Sobieskim.

Od 1758 roku majątkiem władali Sierakowscy herbu Ogończyk. Rodzina ta przez kolejne pokolenia gromadziła imponujące zbiory i tworzyła w Waplewie ośrodek kultury polskiej na Powiślu. W XVIII wieku pałac otoczono parkiem krajobrazowym, a w XIX wieku dwukrotnie go rozbudowano, nadając mu charakter reprezentacyjnej rezydencji. Ostatnimi właścicielami byli Helena Lubomirska-Sierakowska i Stanisław Sierakowski, którzy musieli opuścić majątek w 1929 roku z powodu kłopotów finansowych związanych z niekorzystnie zaciągniętym kredytem.

Kajetan Onufry Sierakowski, którego portret wisi w Pokoju Bilardowym, był posłem na Sejm Czteroletni i autorem książki „Do uprzedzonych względem Konstytucji 3 maja zapadłej” z 1793 roku. Z rodziny Sierakowskich wywodziło się kilkunastu biskupów.

Zbiory artystyczne i biblioteka

Za czasów Sierakowskich pałac był prawdziwą skarbnicą sztuki. Biblioteka rodzinna, tworzona od XVIII wieku, liczyła około 11 tysięcy tomów. Wnętrza zdobiło około 400 obrazów – dzieła takich mistrzów jak Tycjan, Peter Paul Rubens, Albrecht Dürer, Aleksander Orłowski czy Franciszek Smuglewicz. W kolekcji dominowały dzieła szkół niemieckiej, niderlandzkiej i flamandzkiej, ale znajdowały się też obrazy włoskie, francuskie oraz portrety sarmackie przedstawiające przodków rodziny.

Oprócz malarstwa pałac mieścił około 50 dzieł graficznych i rzeźbiarskich oraz przedmioty rzemiosła artystycznego – głównie meble gdańskie i holenderskie, wyroby z porcelany. Ten dorobek pokoleń został brutalnie zniszczony podczas II wojny światowej.

W 1941 roku Niemcy zrabowali obrazy, rzeźby, meble i część książek. Po wejściu Armii Czerwonej dzieło zniszczenia kontynuowali Rosjanie. Według relacji miejscowych, pozostałe książki po wojnie wyrzucono do parku, gdzie imponującą bibliotekę dosłownie wdeptano w ziemię. Ostatni właściciele, Helena i Stanisław Sierakowscy, zostali aresztowani w 1939 roku w Osieku pod Rypinem i rozstrzelani.

Co można zobaczyć w muzeum

Muzeum Tradycji Szlacheckiej wznowiło działalność w 2015 roku po przejęciu obiektu przez Muzeum Narodowe w Gdańsku w 2006 roku. Ekspozycja przybliża życie codzienne polskiej szlachty i kultywuje pamięć o rodzie Sierakowskich. W Pokoju Bilardowym na parterze wiszą portrety członków rodziny pochodzących zarówno z Litwy, jak i z Galicji.

Muzeum organizuje wystawy tematyczne – jedną z nich była ekspozycja „Szlachcic w podróży” prezentowana w zabytkowej powozowni. Obiekt ten przeszedł gruntowną rewaloryzację – prace zewnętrzne zakończono, a koszt całej renowacji wyniósł prawie 7,5 miliona złotych. Muzeum systematycznie wzbogaca swoje zbiory, często odzyskując przedmioty związane z dawną historią pałacu.

Wokół pałacu rozciąga się park krajobrazowy, częściowo w stylu francuskim, częściowo angielskim. To idealne miejsce na spacer po zwiedzaniu wnętrz – stare drzewa i aleje pamiętają czasy świetności rodu Sierakowskich.

Wydarzenia kulturalne

Pałac w Waplewie to nie tylko muzeum, ale też miejsce wydarzeń kulturalnych. Corocznie odbywają się tu Pomorskie Dni Chopinowskie – w 2026 roku odbyła się już XVI edycja tego festiwalu. Muzeum uczestniczy również w Nocy Muzeów, oferując zwiedzającym specjalne atrakcje.

Atmosfera dawnej rezydencji szlacheckiej sprawia, że koncerty i wydarzenia w historycznych wnętrzach mają szczególny klimat. Nie każdy wie, że w tej małej miejscowości na Pomorzu można posłuchać muzyki klasycznej w autentycznym otoczeniu XIX-wiecznego pałacu.

Dla kogo to miejsce

Muzeum zainteresuje przede wszystkim miłośników historii i kultury ziemiańskiej. Rodziny z dziećmi mogą połączyć zwiedzanie ze spacerem po parku – choć sama ekspozycja jest raczej kameralna, więc małe dzieci mogą się nudzić. Najlepiej sprawdzi się wizyta dla osób zainteresowanych historią regionu, architekturą rezydencji szlacheckich lub po prostu szukających spokojnego miejsca z dala od turystycznych szlaków.

Warto odwiedzić Waplewo podczas jednego z wydarzeń kulturalnych – wtedy obiekt żyje innym życiem, a zwiedzanie można połączyć z koncertem czy wykładem.

Pani Izabella Sierakowska-Tomaszewska, wnuczka ostatnich właścicieli pałacu, po raz pierwszy przyjechała do Waplewa w 1999 roku. Od tego czasu utrzymuje stały kontakt z muzeum, wspierając działania na rzecz zachowania pamięci o rodzinie.

Informacje praktyczne – dojazd, godziny otwarcia, ceny

Waplewo Wielkie znajduje się w gminie Stary Targ, w powiecie sztumskim. Z Malborka to około 20 kilometrów w kierunku południowo-wschodnim. Najwygodniej dojechać własnym samochodem – komunikacja publiczna w tej okolicy jest ograniczona.

Muzeum jest oddziałem Muzeum Narodowego w Gdańsku, więc przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia na stronie internetowej muzeum lub zadzwonić. Placówka jest otwarta w wybrane dni tygodnia, zazwyczaj od wtorku do niedzieli. W sezonie letnim godziny mogą być wydłużone, a zimą obiekt bywa zamknięty.

Ceny biletów są standardowe dla oddziałów muzealnych – bilet normalny kosztuje około 10-15 złotych, ulgowy to połowa ceny. W niektóre dni wstęp jest bezpłatny – informacje o takich dniach można znaleźć na stronie Muzeum Narodowego w Gdańsku.

Czas zwiedzania: na spokojne obejrzenie ekspozycji i spacer po parku warto zarezerwować około 1-1,5 godziny. Jeśli przyjeżdżasz na wydarzenie kulturalne, dolicz czas trwania koncertu czy wykładu.

W okolicy warto zajrzeć również do Starego Targu z zabytkowym kościołem, w którym znajduje się płyta nagrobna Anzelma Rabe – jednego z dawnych właścicieli Waplewa. Malbork z zamkiem krzyżackim jest na wyciągnięcie ręki, więc wizytę w Waplewie można połączyć z większą trasą po pomorskich zabytkach.