W niewielkim miasteczku nad Wierzycą stoi jeden z najlepiej zachowanych klasztorów cysterskich w Europie. Kompleks w Pelplinie to 44 hektary zabudowań, które przetrwały niemal niezmienione od XIV wieku. Potężna gotycka bazylika, średniowieczne skrzydła klasztorne, ogromna biblioteka i jeden z zaledwie kilkudziesięciu zachowanych egzemplarzy Biblii Gutenberga – to miejsce zachwyca skalą i bogactwem zbiorów.
Dla miłośników architektury sakralnej i historii to obowiązkowy punkt na mapie Pomorza.
- największa ceglana bazylika w Polsce
- zachowana Biblia Gutenberga
- urokliwe tereny do spacerów
- Muzeum Diecezjalne z unikalnymi zbiorami
- historyczne zabudowania klasztorne z różnymi funkcjami
Historia klasztoru nad Wierzycą
Początki opactwa sięgają XIII wieku i wiążą się z politycznymi rozgrywkami pomorskich książąt. Gdy książę Sambor II poróżnił się z cystersami z Oliwy o prawo do żyznych ziem, jego bratanek Mściwój II postanowił sprowadzić konkurencyjnych mnichów. W 1258 roku do Pomorza przybyli cystersi z dalekiego Bad Doberan w Meklemburgii, pod przewodnictwem opata Wernera. Najpierw osiedlili się w Pogódkach, ale już w 1276 roku przenieśli się do Pelplina, gdzie warunki do osadnictwa były lepsze – ziemia bardziej urodzajna, tereny mniej bagniste.
Budowę głównej świątyni rozpoczęto na początku XIV wieku. Trwała ponad 250 lat. Zaplanowano ją jako jedenastoprzęsłową, trójnawową bazylikę na planie krzyża łacińskiego – efekt końcowy to jedno z największych osiągnięć gotyku ceglanego w Polsce.
Klasztor rozwijał się przez kolejne stulecia, choć nie brakowało trudnych momentów. W 1433 roku husyci najechali i splądrowali opactwo. Podczas wojny trzynastoletniej (1454-1466) i wojen polsko-szwedzkich w XVII wieku kompleks był wielokrotnie rabowany. Mimo to cystersi nie tylko odbudowywali zniszczenia, ale rozwijali klasztor dzięki licznym fundacjom.
Koniec opactwa nadszedł w 1823 roku, gdy król pruski Fryderyk Wilhelm III wydał dekret o kasacie. Majątek przejęła Diecezja Chełmińska, a Pelplin stał się jej stolicą. Od 1992 roku funkcjonuje tu samodzielna Diecezja Pelplińska.
Skryptorium klasztorne przez wieki powiększało bibliotekę, której ogromna część przetrwała do dziś w Bibliotece Diecezjalnej. To jedna z najcenniejszych kolekcji książek w Polsce.
Co zobaczysz w kompleksie pocysterskim
Kompleks składa się z dziewięciu głównych obiektów i pomniejszych zespołów zabudowań. Bazylika – dziś katedra – to drugi po Bazylice Mariackiej w Gdańsku największy ceglany kościół w Polsce. Ma 80 metrów długości i 26 metrów szerokości. Wnętrze zachwyca gotyckimi ośmiobocznymi filarami podtrzymującymi ażurowe sklepienia.
Dawne zabudowania klasztorne dziś pełnią różne funkcje. W jednych mieści się Wyższe Seminarium Duchowne i Liceum Collegium Marianum, w innych Diecezjalne Centrum Informacji Turystycznej i Kociewskie Centrum Kultury. Jest też kompleks pałacowo-parkowy – rezydencja biskupa pelplińskiego z Galerią Ogrody, a także kościół pw. Bożego Ciała z zabudowaniami kanońskimi.
Muzeum Diecezjalne i Biblia Gutenberga
Muzeum Diecezjalne kryje skarby, które trudno zobaczyć gdzie indziej. Największą atrakcją jest jeden z zaledwie kilkudziesięciu zachowanych na świecie egzemplarzy Biblii Jana Gutenberga – pierwszej drukowanej książki w historii. To jedyny taki egzemplarz w Polsce.
W zbiorach znajdziesz też cenne Madonny szafkowe, bogate wyposażenie liturgiczne i dzieła sztuki sakralnej z różnych epok. Ostatnio odnowiono wiele obiektów i urządzono nową przestrzeń wystawienniczą – ścieżkę dydaktyczną pokazującą więźbę dachową katedry i średniowieczne urządzenia techniczne na poddaszu. To ciekawa wycieczka w tajniki gotyckiej konstrukcji.
Dla kogo to miejsce
Pelplin przyciąga przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i historii średniowiecza. Skala kompleksu i stopień zachowania zabudowań robią wrażenie nawet na osobach, które widziały już wiele klasztorów. Rodziny z dziećmi w wieku szkolnym też znajdą tu coś dla siebie – szczególnie ścieżka po poddaszu katedry może być fascynującą lekcją historii.
Miejsce spodoba się również tym, którzy cenią ciszę i spokój. Pelplin to niewielkie miasteczko z niską zabudową, gdzie dominują historyczne budowle opactwa. Nie ma tu tłumów turystów jak w Gdańsku czy Malborku, więc można spokojnie podziwiać wnętrza i zbiory.
Warto zajrzeć tu także na Jarmark Cysterski – dwudniowe wydarzenie organizowane corocznie od dwudziestu lat. Przyjeżdżają wtedy turyści z całej Polski i Europy, a na terenie dawnego opactwa odtwarzane są średniowieczne tradycje.
Układ architektoniczny kompleksu przetrwał niemal niezmieniony od XIV-wiecznych założeń – to rzadkość w skali europejskiej.
Zwiedzanie z przewodnikiem i na własną rękę
Katedrę można zwiedzać samodzielnie – wejście jest bezpłatne. Wystarczy wybrać się w godzinach otwarcia i pospacerować po wnętrzu, podziwiając gotycką architekturę i bogate wyposażenie. Ale żeby zobaczyć muzeum, poddasze katedry i inne niedostępne na co dzień miejsca, trzeba skorzystać z wycieczki z przewodnikiem.
Muzeum Diecezjalne jest czynne od wtorku do soboty w godzinach 9:30-16:30, a w niedzielę od 13:00 do 18:30. Poniedziałki to dzień wolny. Ostatnie wejścia z przewodnikiem odbywają się o 17:00, indywidualne o 17:30.
Bilet normalny do muzeum kosztuje około 15-20 zł, ulgowy 10-12 zł. Ceny mogą się zmieniać, więc przed wizytą warto sprawdzić aktualne informacje w Diecezjalnym Centrum Informacji Turystycznej.
Jak dojechać i ile czasu zarezerwować
Pelplin leży w dolinie rzeki Wierzycy, niedaleko Starogardu Gdańskiego i autostrady A1. Z Gdańska to około 50 kilometrów – niecała godzina jazdy samochodem. Z Torunia czy Bydgoszczy też da się dojechać w około półtorej godziny.
Parking dla turystów znajduje się przy Alei Cystersów 4, w pobliżu Kociewskiego Centrum Kultury i Informacji Turystycznej. Stamtąd kilka minut spaceru do katedry i muzeum.
Na samo zwiedzanie katedry wystarczy godzina, ale jeśli chcesz zobaczyć muzeum z Biblią Gutenberga, poddasze katedry i przejść się po terenie kompleksu, zarezerwuj co najmniej 2-3 godziny. Miłośnicy architektury i historii mogą spokojnie spędzić tu pół dnia.
Warto połączyć wizytę w Pelplinie z wycieczką do pobliskiego Grudziądza, skansenu we Wdzydzach lub na Żuławy – wszystkie te miejsca są w promieniu 30-50 kilometrów.
Kompleks zajmuje centralną część miasta i rozciąga się na 44 hektarach – to niemal całe centrum Pelplina.
Kontakt:
Diecezjalne Centrum Informacji Turystycznej
Aleja Cystersów 4, 83-130 Pelplin
Tel. +48 58 536 19 49
Muzeum Diecezjalne: ul. Bpa Dominika 11, Pelplin
Tel. +48 58 536 12 21