Bazylika Katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Pelplinie to monumentalna świątynia gotycka z przełomu XIII i XIV wieku, która należy do największych ceglanych kościołów w Polsce. Wybudowana przez cystersów nad Wierzycą, kryje w sobie najwyższy drewniany ołtarz w kraju i drugi co do wielkości w Europie – mierzący 25 metrów konstrukcję, która zapiera dech. To miejsce łączy w sobie historię zakonu cysterskiego, biskupią tradycję i kunsztowne rzemiosło artystyczne z kilku epok.
- najwyższy drewniany ołtarz w Polsce
- bogaty wystrój z XV-XVIII wieku
- monumentalne organy uznawane za jedne z największych
- niezwykła historia zakonu cysterskiego
- możliwość zwiedzania poddasza z oryginalną więźbą dachową
Gotycka potęga cystersów nad Wierzycą
Historia bazyliki sięga 1274 roku, kiedy książę gdański Mściwoj II sprowadził do Pelplina cystersów z pobliskich Pogódek. Mnisi wybrali zakole rzeki Wierzycy – miejsce odludne, bagniste i zalesione, idealnie odpowiadające ich surowej duchowości. Samo przygotowanie terenu pod budowę trwało prawie 20 lat. Grunt trzeba było osuszyć i zapalować, zanim około 1300 roku rozpoczęto wznoszenie murów. Budowa całego zespołu klasztornego trwała do około 1400 roku, a kościół został poświęcony 8 marca 1472 roku.
Przez ponad pięć stuleci bazylika była sercem życia zakonnego. W 1823 roku nastąpiła kasata opactwa cysterskiego, co mogło oznaczać degradację całego kompleksu. Na szczęście rok później Pelplin stał się siedzibą diecezji chełmińskiej, a świątynia otrzymała status katedry. To uratowało zabytek przed zniszczeniem i zapewniło mu dalszy rozwój.
Co wyróżnia pelplińską katedrę
Świątynia zachwyca już z zewnątrz – masywna ceglana konstrukcja na planie krzyża łacińskiego, z pięcioprzęsłowym korpusem, transeptem i czteroprzęsłowym prezbiterium. Wnętrze to trójnawowa bazylika, gdzie główną uwagę przyciąga monumentalny ołtarz główny. Ta 25-metrowa drewniana konstrukcja, największa w tej części Europy, zawiera relikwiarz z relikwiami świętych – między innymi św. Pawła, Maurycego, Jerzego i Barbary. Czaszki w relikwiarzu obszyte są ozdobnymi pokrowcami wykonanymi w XVII wieku przez cystersa z gdańskiej Oliwy, Jana Flemminga. Obecnie relikwiarz otwierany jest tylko raz w roku – 1 listopada, w Uroczystość Wszystkich Świętych.
Oprócz głównego ołtarza bazylika kryje bogaty wystrój z XV-XVIII wieku. Barokowe ołtarze boczne, średniowieczny zespół rzeźb dębowych, stalle, ambona – każdy element świadczy o kunszcie dawnych rzemieślników. W południowym ramieniu transeptu znajdują się barokowe organy boczne z lat 1677-1680, ukryte za monumentalnym prospektem uznawanym za jeden z najpiękniejszych w północnej Europie. Katedra posiada też jedne z największych organów w Polsce – romantyczne organy z 1849 roku, umieszczone na emporze chórowej między pierwszą parą filarów.
Więźba dachowa bazyliki ma ponad 600 lat i zachowała się w niemal oryginalnym stanie. Do niedawna można było zwiedzać poddasze i zobaczyć nie tylko konstrukcję dachu, ale także drewniane urządzenia służące do wciągania materiałów budowlanych na samą górę.
Zwiedzanie bazyliki – co warto zobaczyć
Spacer po katedrze to podróż przez epoki. Gotycka architektura miesza się tu z barokowym wystrojem, tworząc niepowtarzalną atmosferę. Warto zwrócić uwagę na układ wnętrza – ustawienie ołtarza głównego między drugą od wschodu parą filarów tworzy iluzję ambitu, charakterystycznego dla architektury cysterskiej.
Z dawnego zespołu klasztornego zachowała się nie tylko katedra, ale też część zabudowań zakonnych skupionych wokół czworobocznego wirydarza – klasztornego dziedzińca. Cały kompleks przeszedł gruntowną renowację w latach 1894-1899, kiedy został regotyzowany. W ostatnich latach przeprowadzono kolejną kompleksową renowację – projekt współfinansowany ze środków unijnych zakładał nie tylko konserwację zabytku, ale też otwarcie nowych przestrzeni wystawienniczych.
Zwiedzanie z przewodnikiem pozwala poznać szczegóły, które łatwo przeoczyć – od symboliki ukrytej w rzeźbach po historie związane z konkretnymi elementami wystroju. Przewodnicy chętnie opowiadają o życiu cystersów, ich regule ora et labora (módl się i pracuj) oraz o tym, jak bagniste tereny nad Wierzycą przekształcili w centrum duchowości.
Dla kogo jest to miejsce
Bazylika przypadnie do gustu przede wszystkim miłośnikom architektury gotyckiej i sztuki sakralnej. Monumentalna przestrzeń, bogaty wystrój i historia licząca ponad 700 lat robią wrażenie nawet na osobach, które zwykle omijają kościoły szerokim łukiem. Dla rodzin z dziećmi może być to ciekawa lekcja historii – opowieść o mnichach osuszających bagna i budujących gigantyczną świątynię własnymi rękami działa na wyobraźnię.
Warto pamiętać, że to wciąż czynna świątynia – miejsce kultu religijnego, gdzie odprawiane są msze i nabożeństwa. Dlatego podczas zwiedzania obowiązuje odpowiedni strój i zachowanie. Dla osób wierzących wizyta w pelplińskiej katedrze może mieć także wymiar duchowy – to ważny ośrodek kultu maryjnego i miejsce pielgrzymkowe.
Pelplin był siedzibą biskupów chełmińskich od 1824 roku, a od 1992 roku – po reformie administracyjnej Kościoła – diecezja zmieniła nazwę na pelplińską. Dziś to jedna z ważniejszych katedr na Pomorzu.
Pelplin – miasteczko warte dłuższego postoju
Samo miasteczko Pelplin, położone w powiecie tczewskim na Kociewiu, to spokojne miejsce z klimatem małomiasteczkowej zabudowy. Oprócz bazyliki warto zajrzeć do Muzeum Diecezjalnego, które mieści się w dawnych zabudowaniach klasztornych. Muzeum przechowuje cenne zbiory sztuki sakralnej, rękopisy i starodruki – w tym jedyny w Polsce egzemplarz Biblii Gutenberga.
Spacer po miasteczku zajmie niewiele czasu, ale pozwoli poczuć atmosferę miejsca związanego przez wieki z życiem zakonnym i biskupim. Wokół placu Mariackiego, na którym stoi bazylika, zachowała się historyczna zabudowa. Można też wybrać się na spacer nad Wierzycę – rzekę, której zakole wybrane przez cystersów zadecydowało o powstaniu tego miejsca.
Praktyczne informacje – godziny, ceny, dojazd
Bazylika jest otwarta dla zwiedzających codziennie z wyjątkiem niedzieli i poniedziałku, w godzinach 9:00-17:00. Warto jednak sprawdzić aktualne godziny przed wizytą, ponieważ jako czynna świątynia katedra może być okresowo niedostępna ze względu na uroczystości liturgiczne. Szczegółowe informacje o zwiedzaniu znajdują się na stronie bazylika-pelplin.pl.
Zwiedzanie poddasza z 600-letnią więźbą dachową było jedną z największych atrakcji, ale ze względu na trwające prace konserwatorskie ta część pozostaje obecnie wyłączona ze zwiedzania. Warto śledzić informacje na stronie internetowej – po zakończeniu prac ta unikalna przestrzeń znów będzie dostępna dla zwiedzających.
Dojazd do Pelplina jest stosunkowo prosty – miasteczko leży przy drodze krajowej nr 91, łączącej Gdańsk z Toruniem. Z Gdańska to około 40 kilometrów, z Tczewa – niecałe 20. Można dojechać samochodem (przy bazylice znajduje się parking) lub autobusem – Pelplin ma połączenia z większymi miastami regionu. Dla osób podróżujących koleją najbliższa stacja to Tczew, skąd do Pelplina można dojechać autobusem.
Na zwiedzanie samej bazyliki warto przeznaczyć przynajmniej godzinę, a jeśli planujecie wizytę z przewodnikiem lub chcecie zajrzeć też do Muzeum Diecezjalnego – spokojnie 2-3 godziny. To miejsce, które zasługuje na spokojne tempo i chwilę kontemplacji.
Kontakt: Bazylika Katedralna, Plac Mariacki 2, 83-130 Pelplin, tel. +48 58 536 12 21, e-mail: [email protected]